Traduction basque (navarro-labourdin littéraire)

de L'Education Sentimentale

suivie d'une Postface en français du traducteur

Charles Baudelaire-ren 

Petits poèmes en prose (Le spleen de Paris) itzulpena.

"Combray (gaurregun "Iliers-Combray", Eure-et-loire), haurzaroaz orhoitzen den erraileak bere familia paristarerekin, aitamak eta aitatxi-amatxiak, lanartetako egunak iragaiten zituen hiri tipia, bere karrika, auzo, saldegiekin eta elizarekin,

"Léonie izabaren" exean, hau jadanik eri ohatua; eta hara Zuan, jaun aberats familiako ezaguna eta auzoa, ikustaldi egitera eta auhaltzera jiten, bakarik beti, emaztea 'Odette", ezkont-aitzinean andere arin izanik, ezpaita oraino jende

"onesten" artean onhartua; gero luzaz eta xeheki erakutsia, nola Zuan-ek aurkitu zuen Odette "Verdurin" burjes dirudunen saloineko "muitxo ttipian", maitatu eta, zorigaitzez, ezkondu, eta Gilberte hauen alaba atamen etxeko baratzean ikusia lehenik, gero Parisen errailearen haurzaroko jostakide ta amore... Horra Aro galduaren bila Proust-en elhaberri handiko lehen liburu Zuanen etxe aldean, 1913-an agerr-arazi zuenaren gaia, gero hemen besta batez elizan agertzen den bertze aldera, Guermantes-ko-ra, XIX-garren mende azkeneko noblezia handira sartzea ukan baino lehen.

Combray-ko haurzaro tipia urrundu da, gero tisanan busti bixkotxa zatinoak

errailearen gogoan iratzari zuen orthoitzapena jarraiki, gaztaro lehenean Balbec-eko itsasaldetan iragan ziren udako egonaldiekin, nexkato gazte 'ta airosen erdian, eta amatiren adikide bati esker erraile gaztearendako hain xoragarri zen Guermantes

izeneko jende handietan ezagutza egitea hasi ere, bigarren liburuan (Nexka gazte loratuen itzalean). Orai Combray-n urrundik ikusten zen noblezia zahar hori hor da:

Paristar gaztearen aitamak Guermantes-ko hoteleko hegal batean jami dira bere sehiekin, hetan lehen-lehena "Françoise" Combray-tik familiari jarraikia. Etxeko gora-beheren erdian, Champs-Elysées-etako jostaldiak Zuanen alaba Gilberte eta lagunekin, amatiren eritasuna eta hiltzea, mediku handienak inguruan, huna adikideak eta solasaldiak: Saint-Loup-ekin Doncières-ko kaseman, Bloch judu gaztearekin "Dreyfus afera" bete-betean. Hemen da "munduko komedia": arratsaldiak handi-mandien saloinetan, solasak, musikaldiak, antzokiak. Guziak beti iri egitera deramaten begi-beharri zorrotz batzuekin ikusiak eta entzunak.

Guermantes eta Verdurin-darren saloinetako bizia jarraiki da, jarraiki arratsaldiak, solasaldiak, atheraldia, amore mota guziak (Sodome et Gomorrhe). Idazle behar gaztearen bizia ere, Balbec-eko nexka "loratuen" multoko Albertine goxagarria etxera bildurik han, atheraldietan ere, hertsiki zainduz (La Prisonnière). Baina goiz batez "joan da", zaldizko ixtripuz hil dela jakinen da berantago. Horra Iheslea liburuaren gaia: iheslea itzul dadin behar denaren egitea lehenik, gero urriki,

ohoitzapen, bekaizkerietako antsia guzien jokoa utzia denaren gogo-bihotzetan.

Ahazpenak bere lana badagi alta, agertzen denean beriz lehenagoko Gilberte, Zuan zenduaren alaba urrundik maitatua, orai "Forcheville-ko Andereño" izanik eta Saint-

Loup-eko markesarekin ezkondurik, Guermantes-tarren mundura heldua.

Parisen ala Combray-n iragan den haurzarotik landa, Balbec-en, Verdurin eta

Guermantes-tarren saloinetan, solasetan, bidaietan galdu den aroa, idazlanetan hasi orde, noiz eta nola da berredirenen? Proust-ek bere lan handiko azken liburua aitzinetik asmatua bazuen eta gehienean egina, behar ukan zuen hala ere,

Presunera-z, Iheslea-z aberastu ondoan, biziko azken egunetarano zuzendu, emendatu. Irakurleak lotura horiek senditzen ditu azken liburuan.

Gerla da orai, 14-18-ko "handi" hura, Parisera hurbildua, han ikusten, entzuten: gauak argirik gabe, airekoak zeruan, bombak lehertzen, eta gerlariak permisonez,

Saint-Loup bezala, guduan hil baino lehen, Gilberte "Zuan" izana, Odette amaren bigarren ezkontzaz "de Forcheville", alhargun utziz. Aldi berean Paristarrak,

"gibelean" geldituak, badoaz bere egitekoetara, atseginetara ere 'ta bestetara, Charlus zahartua hetan. Gerla ondoan, eritetxe batean urteak ereman ondoan

"Marcel" Parisera itzulia denean eta Guermantes prinzesaren hotelera gomitatua, mundu berri bat du aurkitzen: bizirik geldituak ezin ezagunak, prinzesa bera lehenagoko Verdurin andere burjesa bigarren ezkontzaz eta aberastasunez

Guermantes bilakatua, bi "aldeak" orai osoki nahasiak, iragan aroaren lana. Lauza

batean behaztopatzea aski izan da bapatez orhoitzapenetako athearen idekitzeko,

"aro galduaren berredireiteko": biziko egia zer den ikasi ondoan hori erakustera

emanen duen liburuaren asmatzen hasteko ordu da.

Egiazko izenaz Alexis Léger Saint Léger (Antilletako Guadalupan sortua 1887-an, Var departamenduko Giens-en hila 1975-an), diplomata eta Quai d'Orsay-ko Segeretari Orotako 1939-rano, orduan Alemanen Frantzian jartzeak Estatu-Batuetan egoitera bortxatu baitu gerla bururatu arteo,

Saint John Perse-k, "XX-garren mendeko poeta

handiena* L. Aragonen 1975-ko hitzen araura, Literaturako Nobel Saria ukana du

1970-ean bere poesiako lanarendako. 1907-an hasi eta bildumaz bilduma 1958-rano jarraiki zuen lan hortarik, euskal-irakurleak aurkituko du hemen hirur bildumen itzulpena: Laudorio (1910-1911), Antilletako haurzaroaren orhoitzapenetik sortua;

Igaite (1924, "Saint John Perse" izenpetu duen lehenbizikoa), izenburua Xenophon ixtoriolari grekari harturik,

"irabazte, igaite" erran-nahi bikunean, Orienteburuko

egonaldi diplomatiko eta bidaietan hartu duen mundu umunduen ezagutzari lotzen dena; Haize (1945), XX-garren mendeko erdigunea inharrosi duen hondamen

izigarriaren oiharzun poetikoa. Goizik hautatu zuen "berset" moldean, ez hitz laxo ez neurtitz, Saint John Perse-en poesiak, haren aroko jakitate guziek hazten duten hiztegi ezin aberatsagoaren bidez, kantatu nahi ditu, estilo goran, heri eta mendetako muga hertsiak gaindituz, munduaren eta biziaren sendimendua eta

ezagutza bere bete-betean.

Eneko Ezponda ("Enecot Desponde"), lege gizon, erret-prokuradore, goizik kalbinixta,

Juana Labrit erreginaren segretari alhargundu eta haren "Catherine d'Ohix" bigarren emaztearen azken haurra zen "Jean de Sponde": Johannes Spondanus Maulonensis

Vasco, berak Bale-ko unibersitatean eman zuen izen latinduan. Berriz alargundunk

Eneko, orotara 12 haurren aita, "Saubade" Hoztakoarekin ezkontzen da, eta hortik sortzen "Johannes"-en anaia-erdia, Henri de Sponde Pamiers-ko apezpiku izana.

"Ezponda" deitura, erdaldurk "Esponde" edo

UNndüreneko aitoretxetik zuketen.

"Sponde", lehenagoko Ezponda

Erreginaren manuz ikaskuntzak Ortesen,

Laskoren "Biamoko kolegioan", gero Balen (Suizan) eginik, theologian, grekan, filosofian (bereziki « platonixma »), latinera Homere itzulirik, Ezpondak emaiten ditu lehenik Pascal de l'Estocart musikari aiphatu eta aidixkideari eskaini hamalaurkun batzu (1581-1583), gero ezkontzeko bezperan (1588) maitasunaz 26 hamalaurkun bera hil ondoan Erruanen agertuak (1597), eta zenbait « kantu ». Urte beretan ontzen dituen Poema girixtinoak eta hautan Herioaz bersu eta hamalaurkunak (1588)

Nabarrako eta 1589-an Frantziakoa izango den erregeri eskaintzen dauzko. Utzi dituen bertze idazlan handietan, neurthitz ala hitz laxo, bada Hesiode-ren Lan eta

Egun-en itzulpen latina.

Les célèbres Quatre Saisons (Le quattro stagioni) d'Antonio Vivaldi (1678-1741) constituent un cycle à part entière, contenu dans le recueil de l'opus 8 ll cimento dell'armonia e dell'invenzione, édité en 1725 à Amsterdam par Michel Le Cène. Ces concertos pour violon et orchestre n°1 à 4 sont descriptifs, usant de nombreux effets tendant à imiter le champ des oiseaux, le murmure du vent ou de l'onde, les aboiements d'un chien ou encore le son de la musette.

Des l'origine, ces concertos furent accompagnés de quatre sonnets attribués a Vivaldi que nous livrons ici traduits en euskara. Ils permettent une lecture plus compréhensible de l'œuvre, mouvement par mouvement.

« Aeneatarren ama, gizonen eta jainkoen atsegina,

Benuz hazlea, zeruetan ibiltzen diren ikurren azpian

Untziekin itsasoa 'ta lur udarez emankorak dituzuna

Hedatzen, zutark eginak baitira mota bizidun guziak

Et(a) agerturik iguzkiaren argiak ikusten baitituzte;

Zure gatik, Jainkosa, haizek ihes dagite, zeruan hedoiek,

Eta zirenean ethortzen Lur antzedun eztiak dauzkitzu

Lore goxagarriak eskaintzen, ir dagitzut(e) itsas-zabalek

Eta zerua da dirdaran orotan ixuria den argiaz balakatua.

Ezen udalehen eguneko aurpegia zabaldu denean

Eta haize xuriaren hats ematzalea bizkorturik jeiki

Bertan zu, jainkosa ta zur' ethortzea aireko hegaztinek

Iragartzen dituzte duzun indarraz inharrosirk bihotza.